1. Karanlık Tasarım Nedir? 

Dijital hizmet sağlayıcıları tarafından kullanılan ve kullanıcıların serbest, bilinçli ve bilgilendirilmiş karar alma süreçlerini zayıflatmaya yönelik arayüz kurguları, doktrinde ve uygulamada “karanlık tasarım” (“dark patterns”) olarak adlandırılmaktadır. Bu tasarımlar; tüketicinin belirli bir tercihe satıcı veya sağlayıcı tarafından kasıtlı olarak yönlendirilmesi, ön seçimli (preselection) seçenekler sunulması, olmayan mal ve hizmetlerle kullanıcının yanıltılması, saklı fiyat uygulamaları, fiyat bilgisinin gizlenmesi veya üyelikten çıkışın fiilen zorlaştırılması gibi eylemlerle ortaya çıkmaktadır.

Bu kavram, Ticaret Bakanlığı tarafından 2022 yılında yapılan mevzuat değişikliği ile açık şekilde düzenleme altına alınmıştır. Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Yönetmeliği’nin -Ek- Haksız Ticari Uygulama Olarak Kabul Edilen Örnek Uygulamalar bölümü  (Ek:RG-1/2/2022-31737) 22. bent uyarınca;

“İnternet ortamında bir mal veya hizmete ilişkin yönlendirici ara yüz tasarımları, seçenekler ya da ifadeler gibi araçlarla tüketicilerin karar verme veya seçim yapma iradesini olumsuz etkileyen ya da normal şartlar altında vereceği kararda satıcı veya sağlayıcı lehine değişikliklere yol açmayı hedefleyen yöntemler kullanmak” haksız ticari uygulama olarak kabul edilmiştir.

2. Abonelik Süreçlerinde Haksız Kabul Edilen Karanlık Tasarım Türleri

Reklam Kurulu’nun son yıllardaki kararları incelendiğinde, özellikle abonelik temelli dijital hizmetlerde belirli tasarım uygulamalarının sistematik olarak denetlendiği görülmektedir.

2.1. Önceden Seçili Abonelik Planları 

Kullanıcının aktif bir tercihi olmaksızın, belirli bir abonelik planının sistem tarafından önceden seçili şekilde sunulması; tüketicinin karar özgürlüğünü etkileyen bir karanlık tasarım türü olarak değerlendirilmektedir.

Bu durum, Reklam Kurulu’nun 06.06.2023 tarihli ve 2023/230 sayılı BLUTV kararında açıkça ortaya konulmuştur. Kararda; yıllık abonelik seçeneğinin “%43 indirim” vurgusu ile önceden seçili şekilde sunulmasının, tüketicileri normal şartlar altında tercih etmeme ihtimalleri olan bir opsiyona yönlendirdiği tespit edilmiştir. Kurul, bu uygulamayı haksız ticari uygulama olarak nitelendirmiş ve reklamların durdurulmasına karar vermiştir.

2.2. “En Popüler”, “En İyi Teklif” gibi Nesnel Dayanağı Olmayan Etiketlemeler

Abonelik planlarının yanında yer alan “ en popüler”, “en iyi teklif”, “en çok tercih edilen” gibi ifadeler; tüketici nezdinde objektif bir veri veya ölçüme dayandığı algısı yaratmaktadır. Ancak bu tür ibarelerin, somut ve doğrulanabilir bir istatistiksel temele dayanmaması halinde yanıltıcı nitelik taşıdığı Reklam Kurulu tarafından istikrarlı şekilde kabul edilmektedir.

Nitekim Reklam Kurulu’nun 06.06.2024 tarihli ve 2024/5160 sayılı Storytel kararında, “Sınırsız” abonelik paketinin “En popüler seçim” ifadesiyle öne çıkarılmasının, bu yönde herhangi bir veri sunulmaksızın tüketiciyi yönlendirdiği tespit edilmiştir. Kurul, bu kullanımın aldatıcı ticari uygulama teşkil ettiğine hükmetmiş ve reklamların durdurulmasına karar vermiştir.

2.3. Abonelikten Çıkışın Zorlaştırılması 

Tüketicinin bir hizmete tek adımda dahil olabildiği halde, abonelikten çıkış sürecinin çok katmanlı olması, farklı platformlara yönlendirme veya görünürlüğü düşük menüler aracılığıyla zorlaştırılması, Reklam Kurulu uygulamalarında karanlık tasarım türleri arasında yer almaktadır.

Bu tür uygulamalar, 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun’un 8. maddesinde düzenlenen sözleşmeden serbestçe dönme ve fesih hakkının fiilen engellenmesi sonucunu doğurmakta ve idari yaptırım riskini beraberinde getirmektedir.

3. Kişisel Veriler ve Arayüz Tasarımları

Abonelik ve ödeme süreçleri, aynı zamanda kişisel veri işleme faaliyetleri içerdiğinden, kullanıcı arayüzlerinin 6698 sayılı KVKK ve Kurul rehberleri ile uyumlu olması gerekmektedir.

3.1. Rızanın Serbest İrade ile Alınması

Kişisel Verileri Koruma Kurulu’nun Çerez Uygulamaları Hakkında Rehber’inde açıkça belirtildiği üzere; “Kabul Et” ve “Reddet” seçeneklerinin eşit görünürlükte sunulmaması,Çerezlere ilişkin kutucukların önceden işaretli olması hallerinde geçerli bir rızadan sözedilemez. Bu tür tasarımlar, hem KVKK bakımından rızayı geçersiz kılmakta hem de karanlık tasarım olarak çifte uyumsuzluk yaratmaktadır.

4. Uyum Sağlanmaması Halinde Yaptırımlar

Karanlık tasarım niteliği taşıyan uygulamaların tespiti halinde; reklamların durdurulması,idari para cezası, gerekli hallerde tüketiciye ücret iadesi yükümlülüğü gibi yaptırımlar gündeme gelmektedir. Bu yaptırımların hukuki dayanağı, 6502 sayılı Kanun’un 77. maddesi ve ilgili Yönetmelik hükümleridir.

5. Sonuç ve Değerlendirme

Mobil uygulamalarda abonelik, ödeme ve iptal süreçlerinin kullanıcı deneyimi gerekçesiyle manipülatif biçimde kurgulanması, güncel mevzuat ve Reklam Kurulu içtihatları ışığında yüksek idari yaptırım riski barındırmaktadır. Dijital hizmet sağlayıcılarının, arayüz tasarımlarını yalnızca ticari performans değil; tüketici güveni perspektifiyle de ele alınasınızorunluluk haline getirmiştir.